2

Biªn môc trªn xuÊt b¶n phÈm
cña Th− viÖn Quèc gia ViÖt Nam
ChuyÖn kÓ vÒ B¸c Hå qua c¸c tμi liÖu vμ hiÖn vËt. H. : ChÝnh trÞ Quèc gia, 2017. - 348tr. ; 15cm
1. Hå ChÝ Minh, 1890-1969, L·nh tô C¸ch m¹ng,
chÝnh trÞ gia, ViÖt Nam 2. Tμi liÖu 3. HiÖn vËt 4.
TruyÖn kÓ
959.704092 - dc23
CTH0428p-CIP

Mã số:

3K5H6
CTQG - 2017

4

TỔ CHỨC BẢN THẢO
ĐỖ HOÀNG LINH
NGUYỄN VĂN DƯƠNG
VŨ THỊ KIM YẾN

5

LỜI NHÀ XUẤT BẢN
Chủ tịch Hồ Chí Minh kính yêu đã để lại
cho dân tộc ta, nhân dân ta một sự nghiệp
cách mạng vô cùng vẻ vang, một di sản tinh
thần to lớn. Đó là tấm gương sáng ngời về
phẩm chất đạo đức cách mạng, tượng trưng
cho những giá trị cao đẹp nhất trong tâm hồn,
ý chí, nhân cách Việt Nam.
Ngay sau khi Chủ tịch Hồ Chí Minh qua
đời, một quần thể di tích lịch sử - văn hóa danh nhân đã được hình thành trong khu vực
Phủ Chủ tịch - nơi gắn bó với cuộc đời và hoạt
động của Chủ tịch Hồ Chí Minh từ tháng
12-1954 đến giờ phút Người vĩnh biệt chúng
ta: ngày 2-9-1969.

6

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

Để góp phần thực hiện Chỉ thị số 05-CT/TW
ngày 15-5-2016 của Bộ Chính trị “về đẩy
mạnh học tập và làm theo tư tưởng, đạo đức,
phong cách Hồ Chí Minh”, làm cho tư tưởng,
đạo đức, phong cách Hồ Chí Minh thật sự trở
thành nền tảng vững chắc của đời sống tinh
thần xã hội, Nhà xuất bản Chính trị quốc gia
Sự thật phối hợp với Khu Di tích Chủ tịch
Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ tịch xuất bản cuốn
sách Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu
và hiện vật.
Thông qua những tài liệu và hiện vật rất
gần gũi mà sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh Lãnh tụ của dân tộc đã sử dụng, tập thể tác
giả của Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại
Phủ Chủ tịch muốn chuyển tải tới người đọc,
tới nhân dân và những người có dịp đến tham
quan tại Khu Di tích hiểu rõ hơn về những
hiện vật, tài liệu, cảnh quan nơi đây, không chỉ
phản ánh tư tưởng lỗi lạc, tri thức uyên bác,

7

Lời Nhà xuất bản

thiên tài lãnh đạo của Chủ tịch Hồ Chí Minh
đối với sự nghiệp cách mạng của nhân dân ta,
mà còn cho chúng ta thấy được những phẩm
chất cao quý của đạo đức, phong cách Hồ Chí
Minh cùng cuộc sống đời thường vô cùng giản
dị, thanh cao của vị Lãnh tụ kính yêu của
dân tộc.
Xin trân trọng giới thiệu cuốn sách với
bạn đọc.
Tháng 1 năm 2017
NHÀ XUẤT BẢN CHÍNH TRỊ QUỐC GIA SỰ THẬT

8

9

ĐÔI DÉP CAO SU
Đôi dép cao su của Bác đã đi vào thơ ca,
nhạc, họa, hiện thân trong đời sống nhân
dân như một huyền thoại. Đôi dép của Bác
được cắt từ chiếc lốp ôtô quân sự, chiến lợi
phẩm của trận phục kích địch tại Việt
Bắc. Đôi dép được cắt vừa chân Bác, hai
quai trước to bản kiểu quai vắt chéo, vừa
êm vừa chắc chắn khi lội suối, trèo đèo,
vượt đường trơn, dốc cao. Thấy tiện, dễ sử
dụng lại hiệu quả, Bác cho phổ biến trong
toàn mặt trận, thay thế dần giày vải, dép
rơm, dép mo cau... Nhân chuyến hành
quân đi chiến dịch, Bác thấy ai cũng đi đôi

10

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

dép cao su vượt suối, băng đèo thoăn thoắt,
Bác nói vui: “Như vậy Bác cháu chúng ta
có đôi hài cao su vạn dặm, chúng ta muốn
đi đâu cũng được”.

Khi về Hà Nội, đôi dép Bác dùng lâu
ngày vẹt cả đế, quai bị tuột luôn, đóng
đinh găm quai nhiều lần mà vẫn tuột.

Đôi dép cao su

11

Thấy vậy, các đồng chí phục vụ đề nghị
thay đôi dép khác, Bác không chịu. Anh
em bàn “kế hoạch” làm một đôi khác thật
giống đôi dép Bác đang đi, chỉ có khác là
chắc hơn, bền hơn, lợi dụng thời cơ thay
vào. Không ngờ sáng hôm sau Bác hỏi tại
sao lại đổi dép của Bác, anh em đành
thưa thật với Bác. Bác ôn tồn bảo: “Các
chú biết lỗi nhận lỗi là tốt, đôi dép cũ của
Bác nếu chịu khó sửa vẫn còn dùng được,
lần sau mua sắm cái gì cho Bác, các chú
phải báo cho Bác biết”. Anh em tưởng Bác
nói thế là đã chấp nhận đôi dép, nhưng
Bác vẫn giữ đôi dép đó mặc dù đã sửa
nhiều lần vì nó là kỷ niệm bên Bác từ
những ngày gian khổ.
Một lần Bác đến thăm một đơn vị hải
quân, các chiến sĩ lần đầu được gặp Bác, ai
cũng muốn được gần Bác nên chen chúc

12

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

nhau làm tuột đôi dép của Bác. Bác bảo:
Chú nào khéo tay sửa lại cho Bác. Ai cũng
muốn giành lấy việc để giúp Bác, thế rồi
đôi dép được chuyền tay nhau, nhưng
không ai sửa được vì dép quá vẹt mòn, đã
đóng đinh mấy lần rồi, xâu vào nó lại tuột
ra. Có anh chiến sĩ nhanh chân lấy chiếc
búa con, mấy cái đinh sửa lại giúp Bác. Có
người yêu cầu Bác đổi dép khác. Bác bảo:
“... giờ mua đôi dép khác là không cần
thiết, vẫn dùng được sao vất đi, dân ta còn
nghèo, mỗi người kể cả Chủ tịch nước cũng
phải tiết kiệm”.

13

CHUYỆN VỀ BỘ QUẦN ÁO KAKI CỦA BÁC HỒ

14

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

Những người thợ may ở Xí nghiệp may 10
Hà Nội mãi mãi ghi sâu kỷ niệm về Bác
Hồ kính yêu. Những đồng chí công nhân
lớn tuổi ở đây thường kể lại cho lớp thợ
trẻ nghe câu chuyện xúc động khi Bác
Hồ về thăm Xí nghiệp. Đó là mùa xuân
năm 1959, cách đây hơn 50 năm, ngày
8-1-1959, khi Xưởng may 10 (lúc đó thuộc
Cục Quân nhu - Tổng cục Hậu cần) vinh
dự được đón Bác Hồ về thăm. Năm đó,
Bác đã 69 tuổi nhưng đi lại vẫn nhanh
nhẹn. Bác lần lượt đi thăm từng phân
xưởng may, thăm các cháu ở nhà trẻ và
thăm nhà ăn của công nhân. Bác đi thăm
các phân xưởng sản xuất trước. Đi dọc ba
phân xưởng may, Bác thấy trên các bàn
máy có cắm cờ đỏ, cờ xanh trên các cọc chỉ
liền hỏi, thì anh chị em công nhân trả lời:
''Thưa Bác, trong ngày làm việc, ai có

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

15

năng suất cao thì được tặng cờ đỏ, năng
suất thấp thì nhận cờ xanh''. Bác dừng lại
bên bàn máy của một nữ công nhân trẻ có
cờ xanh ân cần hỏi kỹ về phong trào thi
đua này. Bác tỏ ý vui mừng và căn dặn:
“Các cô, các chú phải phấn đấu giành
nhiều cờ đỏ, bỏ cờ xanh. Các cô, các chú có
làm được không?” Tất cả mọi người có
mặt đồng thanh đáp: ''Thưa Bác, có ạ''.
Sau khi đi thăm xong các phân xưởng,
Bác quay về hội trường nói chuyện với
cán bộ, công nhân nhà máy. Bác nhắc nhở
nhiệm vụ của xí nghiệp, của cán bộ và
công nhân viên và căn dặn mọi người
phải tiết kiệm trong quá trình sản xuất,
phải chú ý đến việc cải tiến kỹ thuật.
Cuối buổi nói chuyện, Bác trực tiếp phát
động phong trào thi đua sản xuất trong
toàn nhà máy, đồng thời Người hứa: ''Nếu

16

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

cuối năm đạt thành tích cao báo cáo lên
Bác, Bác sẽ thưởng”.
Cán bộ, công nhân Xưởng may 10 rất
xúc động khi thấy chiếc áo kaki màu đã
bạc, sờn tay mà Bác vẫn mặc từ những
ngày đầu cuộc kháng chiến chống Pháp.
Không ai bảo ai, mọi người có mặt trong
buổi đón Bác đều mong muốn được may
biếu vị lãnh tụ kính yêu bộ quần áo. Một
đồng chí cán bộ lãnh đạo Xưởng may 10
đem ngay ý tưởng đó ra trao đổi với đồng
chí Vũ Kỳ, thư ký riêng của Bác. Suy nghĩ
giây lát, đồng chí Vũ Kỳ nói: “Bác sắp đi
thăm Inđônêxia nhưng quần áo của Bác
đã cũ hết cả rồi. Các cậu có thể may biếu
Bác một bộ. Ngày mai tôi sẽ đưa bộ quần
áo của Bác xuống làm mẫu”. Hôm sau, nhận
được bộ quần áo mẫu (bộ quần áo kaki
cũ của Bác) do các đồng chí phục vụ Bác

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

17

chuyển đến, anh chị em Xưởng may 10 lập
tức bắt tay vào việc. Xưởng cử người sang
X20 (Cửa hàng may đo lúc đó ở phố Cửa
Đông) lấy vải kaki Trung Quốc có màu sắc
tương tự như màu áo của Bác. Các ông
Trần Văn Quảng, Nguyễn Công Thái và
Phạm Huy Tăng là những người thợ lành
nghề được giao nhiệm vụ may bộ quần áo
này. Điều khó là khi đo cắt vải mới nhưng
lại không được tháo rời bộ quần áo mẫu.
Những người thợ bèn cắt theo phương
pháp quy vuông: Trải vải mới chồng lên bộ
cũ. Bộ quần áo kaki dùng làm mẫu là bộ
được may từ năm 1945, là bộ Người đã
mặc trong buổi lễ đọc Tuyên ngôn độc lập,
khai sinh nước Việt Nam Dân chủ Cộng
hòa tại Quảng trường Ba Đình, Hà Nội.
Đặc điểm của bộ quần áo này là đường
may bị lệch và thân quần một bên to một

18

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

bên bé, khi cắt phải cố gắng thật khéo
léo để khắc phục nhược điểm trên. Sau
khi cắt nhiều mẫu, cuối cùng các anh
chọn lấy hai mẫu giống nhất để may.
Sau hơn một tháng, bộ quần áo đã may
xong, Xưởng gửi ngay cho đồng chí Vũ
Kỳ hai bộ kèm theo một bức thư nói lên
tấm lòng của cán bộ, công nhân Xưởng
may 10 đối với Bác Hồ. Bức thư có nội
dung như sau:
“Hà Nội, ngày 23 tháng 2 năm 1959
Kính thưa Bác!
Ngày 8-1-1959, Bác về thăm chúng cháu.
Chúng cháu coi ngày đó là một ngày lịch
sử của Xưởng chúng cháu. Chúng cháu vô
cùng cảm động. Nhiều người đã khóc trước
sự chăm sóc ân cần của Đảng, của Chính
phủ và của Bác. Chúng cháu tự thấy rằng

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

19

mình còn nhiều khuyết điểm, thành tích
đã đạt được chưa xứng đáng với tấm lòng
ân cần đó.
Chúng cháu làm việc ngày đêm, không
kể giờ giấc để nâng cao sản xuất, kèm cặp,
giúp đỡ anh chị em thợ mới vào nghề,
năng suất của cả thợ mới, thợ cũ đều
tăng. Do đó, kế hoạch tháng 1-1959 chúng
cháu đã thực hiện được 109%. Về chất
lượng, chúng cháu đã đạt được 95,12%.
Trong tháng 2-1959 kế hoạch khá nặng
nhưng chúng cháu quyết tâm để hoàn
thành vượt mức.
Kính thưa Bác!
Hôm Bác đến chúng cháu chú ý nhìn kỹ
thấy quần áo của Bác mặc đã cũ, chúng
cháu vô cùng cảm động. Vì vậy chúng
cháu không hẹn mà nên, mỗi người một ý
bàn với nhau may biếu Bác hai bộ quần

20

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

áo. Tuy quần áo chúng cháu may chưa
được đẹp, nhưng đó là cả tấm lòng thành
của chúng cháu đối với Bác, mong Bác vui
lòng nhận cho chúng cháu. Chúng cháu
coi đó là một vinh dự của chúng cháu.
Cuối cùng chúng cháu xin kính chúc
Bác sống lâu muôn tuổi.
Toàn thể công nhân, quân nhân, nhân
viên Xưởng may 10 Cục Quân nhu, Tổng
cục Hậu cần”.
Nhớ lại sự kiện này, đồng chí Cù Văn
Chước - cán bộ Văn phòng Phủ Chủ tịch,
sau này là Giám đốc Bảo tàng Hồ Chí
Minh kể lại: Nhận được thư và quà của Xí
nghiệp May 10 gửi biếu Bác, tôi đã chọn
một bộ cùng với bức thư để báo cáo với Bác.
Sau khi Bác đi ăn cơm trưa về, tôi thưa với
Bác: “Thưa Bác, anh chị em công nhân
Xưởng may 10 tiết kiệm được vải, may biếu

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

21

Bác bộ quần áo với tất cả tấm lòng thành,
mong Bác vui lòng nhận cho”.
Bác Hồ cầm lên xem và khen may đẹp.
Sau đó, Bác đánh máy bức thư gửi cán bộ,
nhân viên Xưởng may 10, Cục Quân nhu,
Tổng cục Hậu cần:
“Thân ái gửi công nhân, chiến sĩ, nhân
viên và cán bộ Xưởng may 10, Cục Quân
nhu, Tổng cục Hậu cần.
Bác rất vui lòng các cô, các chú có tiến
bộ khá về:
Đoàn kết thân ái,
Liên tục thi đua,
Cải tiến kỹ thuật,
Tăng gia sản xuất,
Thực hành tiết kiệm,
Quản lý xí nghiệp.
Chắc các cô, các chú đã tự thấy rằng:
Tư tưởng thông thì công việc tốt. Những

22

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

kinh nghiệm ấy nên phổ biến cho các nhà
máy khác.
Nhưng các cô, các chú chớ thấy có tiến
bộ mà tự mãn, tự kiêu. Trái lại cần phải cố
gắng hơn nữa để tiến bộ mãi.
Cảm ơn các cô, các chú đã biếu Bác bộ áo.
Bác đã nhận rồi. Nay Bác gửi bộ áo ấy làm
giải thưởng cho một đợt thi đua. Khi nào
đợt thi đua kết thúc, do các cô, các chú bình
nghị, ai khá nhất thì được giải thưởng ấy.
Chúc các cô, các chú vui vẻ, mạnh khỏe,
đoàn kết, tiến bộ.
Ngày 24 tháng 2 năm 1959.
Bác Hồ”.
Nhận được thư Bác, một phong trào thi
đua mới sôi nổi trong toàn xưởng may. Anh
chị em nào cũng quyết tâm lập thêm nhiều
thành tích để đền đáp lại tình cảm của
Bác. Ngày nghỉ nhiều công nhân vẫn đứng

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

23

máy, thực hiện khẩu hiệu: “Ngày không
giờ, tuần không thứ”, toàn xí nghiệp dấy
lên phong trào quyết tâm “Giành cờ đỏ, bỏ
cờ xanh”. Nhiều công nhân tăng năng xuất
tới 200%, hầu hết các đầu máy không còn
cờ xanh nữa. Nhiều sáng kiến cải tiến kỹ
thuật quan trọng đã nâng cao được chất
lượng và năng suất lao động. Những lời dạy
bảo ân cần của Bác trở thành nguồn động
viên cán bộ, công nhân, viên chức của xí
nghiệp, ra sức thi đua lao động sản xuất,
xây dựng xí nghiệp. Đầu năm 1960, Bác
đã tặng cho cán bộ công nhân Xí nghiệp
may 10 lá cờ thêu dòng chữ: ''Đơn vị thi đua
khá nhất” dưới là tên Bác: Hồ Chí Minh.
Trong phong trào thi đua đó, nhiều công
nhân đạt thành tích cao trong lao động,
trong đó có ông Hoàng Nguyên đạt thành
tích cao nhất và giành danh hiệu chiến sĩ

24

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

thi đua. Ban Giám đốc, Đảng ủy, Công
đoàn Xưởng may 10 đã tặng cho đồng chí
Hoàng Nguyên bộ quần áo kaki mà Bác
gửi lại cho Xí nghiệp. Đồng chí Nguyễn
Văn Lợi có nhiều sáng kiến cải tiến kỹ
thuật có giá trị được phong tặng danh
hiệu Anh hùng Lao động (năm 1962).
Bộ quần áo ông Hoàng Nguyên được
tặng sau đó ông gửi lại Xí nghiệp để trưng
bày ở phòng truyền thống. Để góp phần
xây dựng Bảo tàng Hồ Chí Minh, ngày 35-1977, Xưởng may 10 đã gửi tặng bảo
tàng Hồ Chí Minh bộ quần áo này. Hiện
nay bộ quần áo đang được lưu giữ ở Bảo
tàng Hồ Chí Minh.
Còn bộ quần áo kaki các đồng chí phục
vụ giữ lại, nhiều lần các đồng chí đề nghị
Bác dùng bộ quần áo mới nhưng Bác đều
từ chối. Cho đến dịp Bác chính thức đi

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

25

thăm nước Cộng hòa Inđônêxia ngày 27-21959, khi lên máy bay Bác vẫn mặc bộ
quần áo dạ lễ phục, sang đến Inđônêxia,
áo của Bác bị đứt cúc. Lúc đó đồng chí Vũ
Kỳ mới đưa bộ quần áo mới của Xí nghiệp
may 10 biếu Bác đã chuẩn bị sẵn trong
vali, đề nghị Bác mặc với lý do đồng chí
không mang theo kim chỉ nên không đính
lại cúc áo được. Bác cười và bảo: “Thế là
chú cố ép Bác mặc áo mới nhưng chú nên
nhớ rằng mình làm sao có thể thi sang với
người ta được, mình phải biết tiết kiệm,
dân mình đang còn nghèo lắm”.
Theo các đồng chí phục vụ Bác Hồ kể
lại: Khi Bác tiếp khách thân mật tại Phủ
Chủ tịch, Bác thường mặc bộ quần áo bà
ba màu nâu giản dị như khi làm việc.
Hôm nào trời hơi lạnh, Bác khoác thêm áo
kaki, lạnh nhiều Bác khoác áo bông. Bộ

26

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

quần áo kaki do Xí nghiệp may 10 may
Bác thường mặc mỗi khi đi thăm các địa
phương trong nước, đi thăm các nước anh
em, đi dự hội nghị và các cuộc họp của
Chính phủ, tiếp khách quốc tế.
Ông Tăng không ngờ 10 năm sau, ngày
2-9-1969, ông lại là người được may bộ
quần áo cuối cùng cho Bác. Ngày đó những
hiệu may nổi tiếng nhất Hà Nội cũng được
nhận nhiệm vụ lịch sử này. Song tất cả
các sản phẩm đều không được phê duyệt
do dùng vải quá sang, không hợp với đức
tính giản dị của Bác. Sau khi cân nhắc,
nhiệm vụ này được giao cho Xí nghiệp
may 10. Ông Tăng và ông Quảng lại được
chọn thực hiện việc may áo để Bác mặc
trong ngày tang lễ. Họ đã thức trắng đêm,
vừa làm vừa khóc vì thương nhớ Bác và
sau hai ngày thì công việc hoàn thành.

Chuyện về bộ quần áo kaki của Bác Hồ

27

Ông Tăng nhớ lại: “Lúc đó chúng tôi đâu
biết rằng chuyên gia Liên Xô và các cán bộ
khoa học kỹ thuật chịu trách nhiệm giữ
gìn thi hài Bác đã kiểm tra hết sức cẩn
thận từng đường kim mũi chỉ, từng sợi vải
bằng nhiều loại máy móc hiện đại”. Nhưng
mọi thông số kỹ thuật đều đạt yêu cầu.
Sản phẩm đã được Bộ Chính trị phê duyệt.
Sau ngày miền Nam giải phóng, thể
theo nguyện vọng của bảo tàng các tỉnh ở
trong Nam, Xí nghiệp may 10 đã tặng cho
mỗi tỉnh một bộ quần áo may theo mẫu bộ
quần áo của Bác và đều do ông Tăng may.
Bộ quần áo đang được trưng bày tại nhà
54 trong Khu Phủ Chủ tịch là bộ quần áo
do Xí nghiệp may 10 may trong dịp này.

28

CHIẾC XE PEUGEOT 404 VÀ TẤM LÒNG
CỦA VIỆT KIỀU TÂN ĐẢO VỚI BÁC HỒ
Đến thăm khu trưng bày xe ôtô đã được
sử dụng để phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh
tại Khu Di tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại
Phủ Chủ tịch, chúng ta thấy 3 chiếc xe: Zit,
Pobeda và Peugeot. Zit và Pobeda là dòng
xe được sản xuất tại Nga còn Peugeot là
dòng xe gia đình được sản xuất tại Pháp.
Chiếc xe Peugeot 404, màu ghi có hai đèn
pha tròn phía trước, mỗi bóng có đường kính
12cm. Bên cạnh là hai đèn hiệu xin đường
có hình dáng gần giống hình chữ nhật dài
15cm, rộng 9cm. Ở chính giữa đầu xe có gắn

Chiếc xe Peugeot 404 và tấm lòng...

29

biểu tượng sư tử của hãng Peugeot. Phía
sau xe có bốn bóng đèn, hai đèn hiệu bọc
kính màu đỏ dài 35cm, rộng 14cm.

Phiên bản 404 của hãng Peugeot có một
kỷ niệm đặc biệt đối với nhân dân Việt
Nam, với Bác Hồ kính yêu của chúng ta.
Đó là món quà của Việt kiều Tân Đảo và
Tân Thế Giới (tên gọi trước đây của các
quần đảo New Cacedolia và Vanuatu,

30

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

thuộc châu Đại Dương) kính tặng Bác Hồ
và Chính phủ Việt Nam. Họ vốn là những
người Việt nghèo khó ở các tỉnh đồng bằng
Bắc Bộ ghi danh đi mộ phu cho người
Pháp ở Tân Đảo với ước mơ đổi đời vào
cuối thế kỷ XIX đầu thế kỷ XX. Phần lớn
họ đã trở về Việt Nam sau kháng chiến
chống Pháp. Nhưng dù trở về hay ở lại, họ
đã luôn thể hiện tinh thần yêu nước bất
khuất vốn có, rất đáng tự hào của người
Việt Nam. Trong cuộc kháng chiến trường
kỳ chống Pháp suốt 9 năm, Chính phủ
kháng chiến Việt Nam đã hơn một lần
nhận được sự ủng hộ, đóng góp của người
Việt ở Tân Đảo. Khi nhận được lời kêu gọi
hồi hương từ Chính phủ Việt Nam, hơn
một nửa kiều bào Tân Đảo đã lập tức quay
trở về. Chuyến tàu đầu tiên của con tàu
“Nữ hoàng Phương Đông” đưa kiều bào

Chiếc xe Peugeot 404 và tấm lòng...

31

Tân Đảo về Việt Nam cập bến cảng Hải
Phòng vào ngày 12-1-1961 đã được đích
thân Thủ tướng Phạm Văn Đồng ra đón.
Bác Hồ cũng đã tiếp đón trọng thể đoàn
kiều bào Tân Đảo đầu tiên hồi hương tại
Phủ Chủ tịch. Từ đó đến năm 1964 đã có
11 chuyến tàu đưa hơn 6.000 Việt kiều
Tân Đảo trở về. Trong chuyến tàu cuối
cùng năm 1964, họ còn mang theo 11 chiếc
xe Peugeot 404 các màu được mua bằng số
tiền mà toàn bộ Việt kiều sống ở Tân Đảo
đóng góp, để mang về tặng cho Chính phủ
Việt Nam. Với hành trình từ Tân Đảo về
Việt Nam qua đường cảng Hải Phòng,
chiếc xe được mệnh danh là chiếc xe vạn
dặm. Khác với biệt danh của mình, trong
thời kỳ phục vụ tại Phủ Chủ tịch chiếc xe
chỉ chạy được 16.575km (trong đó có trên
3.000km đã chạy tại thời điểm nhận xe).

32

CHUYỆN VỀ CHIẾC XE ÔTÔ POBEDA

Phía bên trái ngôi nhà 54 có một gara
nhỏ, nơi trưng bày hai chiếc xe ôtô: Pobeda
và Peugeot 404. Đây là những chiếc xe đã

Chuyện về chiếc xe ôtô Pobeda

33

dùng phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh
trong thời gian Người sống và làm việc ở
Khu Phủ Chủ tịch. Chiếc Pobeda là một
trong những chiếc xe do Chính phủ Liên
Xô tặng cho Việt Nam vào năm 1955.
Tháng 3-1957, Vụ Lễ tân Bộ Ngoại giao
đã chuyển chiếc xe này sang Văn phòng
Phủ Chủ tịch. Xe đã phục vụ Chủ tịch Hồ
Chí Minh từ đó đến năm 1969. Loại xe
này gầm cao phù hợp với việc đi đường
trường vì vậy thường được Người sử dụng
cho những chuyến đi thăm các địa phương
xa Hà Nội. Đầu những năm 1960, Chính
phủ Liên Xô tặng Chính phủ ta một số xe
ôtô hiệu Vonga đẹp hơn về kiểu dáng, tốt
hơn về tính năng kỹ thuật so với xe Pobeda.
Các đồng chí trong Văn phòng xin phép
Chủ tịch Hồ Chí Minh cho sử dụng loại xe

34

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

mới này để phục vụ Người, nhưng Người
từ chối vì muốn để dành xe tốt cho các
đồng chí làm công tác ngoại giao. Bác hỏi
đồng chí lái xe:
- Xe của Bác đã hỏng chưa?
Đồng chí lái xe thành thật:
- Thưa Bác xe chưa hỏng, nhưng chúng
cháu muốn đổi xe mới để Bác đi nhanh và
êm hơn.
Bác cười bảo:
- Thế thì chưa đổi... ai thích đi nhanh
thì đổi xe mới, còn Bác thì vẫn dùng xe
này vì nó chưa hỏng.
Một hôm sắp đến giờ Bác đi làm việc mà
xe chưa phát máy được. Thấy Bác đứng
đợi, đồng chí lái xe rất lo lắng. Đoán xe có
sự cố, Bác bước lại gần ân cần bảo đồng
chí lái xe:

Chuyện về chiếc xe ôtô Pobeda

35

- Máy móc thì có lúc nó trục trặc, chú cứ
bình tĩnh mà sửa.
Vài phút sau, xe sửa xong, đồng chí lái
xe xin lỗi Bác, Bác cười độ lượng:
- Thế là xe Bác vẫn còn tốt. Lần sau chú
nhớ kiểm tra trước kẻo nhỡ việc của Bác.
Thế là Bác vẫn dùng chiếc xe Pobeda cũ
kỹ cho đến ngày Bác đi xa.

36

CHIẾC MÁY CHỮ HIỆU JAPY SCRIPT

Chiếc máy chữ hiệu Japy Script

37

Trong quá trình sưu tầm hiện vật liên
quan đến cuộc đời và sự nghiệp của Chủ
tịch Hồ Chí Minh, tháng 11-2005, Khu Di
tích Chủ tịch Hồ Chí Minh tại Phủ Chủ
tịch đã sưu tầm được một số hiện vật mới,
trong đó có chiếc máy chữ hiệu Japy Script,
một chiếc huy hiệu có hình cờ hai nước
Việt Nam Dân chủ Cộng hòa và Cộng hòa
nhân dân Trung Hoa cùng bốn trang bút
tích viết tay bằng chữ Hán của Chủ tịch
Hồ Chí Minh.
Theo lời kể của ông Đoàn Đỗ (tức Đỗ
Uông), quê ở phường Tây Mỗ, quận Nam
Từ Liêm, Hà Nội, đã công tác tại Phủ Chủ
tịch thời kỳ ở Việt Bắc từ năm 1946 đến
năm 1954; giúp việc cho Thủ tướng Phạm
Văn Đồng và làm Bí thư chi bộ của Văn
phòng Thủ tướng từ năm 1954 đến năm
1973; làm Phó Viện trưởng, quyền Viện

38

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

trưởng Viện Quản lý Kinh tế Trung ương
từ năm 1973 đến năm 1992: Trong thời
gian công tác ở cơ quan Văn phòng Phủ Chủ
tịch ông thường được phân công đánh máy
trong các phiên họp của Hội đồng Chính
phủ do Chủ tịch Hồ Chí Minh chủ tọa. Còn
các văn bản, tài liệu khác thì ông không
làm mà Bác Hồ tự tay đánh máy tại nơi
Người ở và làm việc như nhà 54, nhà BK1
(nhà Bác tiếp khách), nhà sàn...
Trong thời gian công tác bên cạnh Thủ
tướng Phạm Văn Đồng, ông Đoàn Đỗ được
Chủ tịch Hồ Chí Minh giao cho chiếc máy
chữ hiệu Japy Script mà theo ông là của
một Việt kiều ở Đức biếu Bác từ năm 1956.
Bác không dùng đến mà giao cho ông giữ để
thỉnh thoảng mang sang nhà sàn đánh máy
tài liệu do Bác đọc, còn ngày thường ông
vẫn làm nhiệm vụ đánh máy ở Văn phòng

Chiếc máy chữ hiệu Japy Script

39

Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Thời gian này,
cơ quan Văn phòng Phủ Chủ tịch rất ít
người, chưa có người chuyên đánh máy, mọi
tài liệu, công văn giấy tờ đều do cơ quan
Văn phòng Phủ Thủ tướng đánh máy, còn
Bác tự đánh máy những văn bản của mình
bằng chiếc máy chữ Hermes Baby (người
dùng từ năm 1938 cho đến năm 1969).
Chiếc máy chữ Japy Script được cấu tạo
bằng kim loại, máy hình chữ nhật màu
xám, phía sau có khe luồn giấy và cần kẹp
giấy. Mặt trên có đề chữ Japy Script.
Chiều cao: 8cm, chiều rộng: 26cm, chiều
dài: 28cm. Có 4 hàng chữ và 1 thanh cách;
máy được đựng trong vỏ hộp bằng da, màu
nâu nhạt. Hiện giờ chiếc máy đã cũ, một
số chỗ bị bong sơn.
Thời gian ông Đỗ sang công tác tại Viện
Quản lý Kinh tế Trung ương ông đã đem

40

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

theo chiếc máy chữ này. Khi nghỉ hưu
(năm 1992), cơ quan thanh lý chiếc máy chữ
đó, ông Đỗ đã xin lại để làm kỷ niệm. Ông
giữ gìn cẩn thận từ đó đến tháng 11-2005
thì tặng lại cho Khu Di tích Chủ tịch Hồ
Chí Minh tại Phủ Chủ tịch để lưu giữ, bảo
quản, sử dụng làm hiện vật bảo tàng lâu
dài. Như vậy, theo các nhân chứng, thì
chiếc máy chữ này cũng đã trực tiếp sử
dụng và phục vụ Chủ tịch Hồ Chí Minh và
Thủ tướng Phạm Văn Đồng. Và nó là một
tặng phẩm nước ngoài tặng Bác, Bác trực
tiếp giao cho ông Đoàn Đỗ từ năm 1956. Nó
còn có ý nghĩa nhất định trong việc nghiên
cứu không chỉ về Chủ tịch Hồ Chí Minh mà
còn về Thủ tướng Phạm Văn Đồng.

41

CHIẾC CỐC THỦY TINH ĐỰNG HOA

Trong ngôi nhà sàn của Chủ tịch Hồ Chí
Minh tại Khu Di tích Phủ Chủ tịch có
nhiều tài liệu, hiện vật liên quan đến cuộc

42

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

đời, sự nghiệp và những sinh hoạt đời
thường của Người. Một trong số đó là chiếc
cốc đựng hoa đặt trên bàn làm việc tại
tầng 2 nhà sàn gỗ mà sinh thời Chủ tịch
Hồ Chí Minh đã dùng.
Qua nghiên cứu, tìm hiểu về hiện vật
này, dựa vào nội dung ghi trong Cuốn sổ
kiểm kê bước đầu của Khu Di tích Phủ
Chủ tịch và lời kể của các nhân chứng là
những đồng chí có vinh dự phục vụ trực
tiếp Chủ tịch Hồ Chí Minh, chúng tôi được
biết: Sinh thời Chủ tịch Hồ Chí Minh rất
yêu thiên nhiên và thích nơi ở của mình
hòa vào thiên nhiên, Người yêu thích cây
xanh và các loại hoa thơm. Trước nhà sàn,
Người cho trồng hàng rào râm bụt. Mảnh
đất nhỏ trước sân trồng: hoa nhài, hoa
mộc, hoa dạ hương, hoa sói... Những bông
hoa có hương thơm bình dị và gần gũi này

Chiếc cốc thủy tinh đựng hoa

43

thường được ngắt để vào chiếc cốc thủy
tinh nhỏ đặt trên bàn làm việc tại tầng 2
nhà sàn gỗ.
Hằng ngày, đồng chí được giao nhiệm vụ
đọc báo và bản tin cho Bác nghe, khi lên
nhà sàn thường đi qua các khóm hoa vườn.
Có hôm những bông hoa này vẫn chưa nở,
nhưng đồng chí vẫn ngắt mấy bông cho vào
túi ngực khi đọc báo cho Bác nghe xong thì
hoa để trong túi có nhiệt độ ấm nên đã nở,
đồng chí mới lấy ra bỏ vào cốc thủy tinh
thay cho những bông hoa được hái từ hôm
trước, hoa tỏa hương thơm ngát cả căn
phòng. Chiếc cốc đựng hoa này không có
ngay từ khi khánh thành ngôi nhà sàn gỗ
(ngày 17-5-1958), mà nó chỉ xuất hiện cùng
với sự kiện Bác Hồ bỏ thuốc lá.
Năm 1966, sức khỏe của Bác đã yếu
hơn trước, Bác ho nhiều nên các bác sĩ đã

44

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

đề nghị Người nên bỏ thuốc lá. Bác đồng
ý mặc dù Người đã nghiện thuốc từ ngày
còn trẻ khi bôn ba nơi đất khách quê
người để tìm đường cứu nước, cứu dân,
phần vì nhớ nhà, nhớ quê hương, phần vì
phải đối phó với màng lưới mật thám dày
đặc ngày đêm bủa vây, bám đuổi theo
Người. Để phát hiện ra chúng, nhiều lần
Người phải giả vờ dừng lại châm lửa mồi
thuốc để có thời gian quay đi quay lại
quan sát thật nhanh đối tượng rồi tìm
cách cắt đuôi, hút mãi đâm nghiện,
nghiện rồi khó bỏ. Sau này về nước công
việc nhiều, đặc biệt trong thời kỳ kháng
chiến gian khổ, khó khăn Bác phải làm
việc thâu đêm nên Bác càng hút thuốc
nhiều hơn. kháng chiến chống thực dân
Pháp vừa thắng lợi, đế quốc Mỹ lại nhảy
vào xâm lược miền Nam nước ta, Bác Hồ

Chiếc cốc thủy tinh đựng hoa

45

đêm ngày nhớ đến miền Nam và ánh đèn
ở phòng làm việc nhà sàn lại sáng thâu
đêm cùng Bác, trong đêm khuya thanh
vắng, bên bàn làm việc Bác chỉ có điếu
thuốc làm bạn. Nay bác sĩ khuyên Người
bỏ thuốc thật không dễ chút nào, nhưng
Bác đã cố gắng thực hiện, Bác nói “Bác
hút thuốc từ lúc còn trẻ, nay đã thành
thói quen, bỏ thì tốt, nhưng không dễ, các
chú phải giúp Bác bỏ tật xấu này”.
Người định ra kế hoạch bỏ thuốc lá, giao
thuốc cho đồng chí thư ký quản lý. Trước
đây mỗi ngày Bác hút chừng mười điếu,
nhiều hôm làm việc căng thẳng Bác hút
nhiều hơn, bây giờ mỗi ngày chỉ hút ba lần
và hút giảm dần: tuần đầu mỗi lần hút 2/3
điếu thuốc, tuần thứ hai mỗi lần hút 1/2
điếu, tuần thứ ba hút 1/3 điếu và tuần thứ
tư Bác chỉ hút có vài hơi rồi bỏ hẳn. Như

46

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

vậy chỉ trong vòng hơn một tháng Bác đã
bỏ được thuốc lá.
Sau khi Bác đã bỏ được thuốc rồi, Bác
nói với đồng chí phục vụ cất cái gạt tàn
thuốc lá đi và thay vào đó là một cái cốc
thủy tinh nhỏ, miệng loe, đây là chiếc cốc
được lấy từ dưới nhà bếp trong bộ cốc dùng
để ăn kem và tiếp khách của Bác, chiếc cốc
này do ông Đinh Văn Hộ (tức ông Đinh
Văn Cẩn) nguyên là bếp trưởng phục vụ
Chủ tịch Hồ Chí Minh và Thủ tướng Phạm
Văn Đồng mua tại chợ Đồng Xuân năm
1957, đến năm 1966 được mang lên nhà
sàn dùng đựng những bông hoa hái trong
vườn thay vị trí của cái gạt tàn để Bác
không nhớ đến thuốc lá nữa.
Sau khi Bác qua đời, tất cả tài liệu, hiện
vật nơi đây được bảo quản nguyên trạng
như cũ. Chiếc cốc đựng hoa ngày xưa Bác

Chiếc cốc thủy tinh đựng hoa

47

đã dùng vẫn được đặt trên bàn làm việc
tại tầng 2 nhà sàn. Hằng ngày, những cán
bộ bảo quản di tích vẫn hái những bông
hoa trong vườn để vào trong cốc như
những ngày Chủ tịch Hồ Chí Minh thường
làm việc ở nhà sàn, mùi hoa thơm dịu nhẹ
bay ra từ căn phòng này làm cho khách
tham quan cảm thấy như Người đang còn
bận chuyến đi xa và Bác sẽ trở về vì trong
tim mỗi người chúng ta luôn có Bác.
Vào thăm di tích nhà sàn hôm nay,
khách tham quan sẽ thấy mỗi tài liệu,
hiện vật ở ngôi nhà này đều gắn liền với
những câu chuyện vô cùng cảm động về
Bác Hồ kính yêu của chúng ta. Chiếc cốc
đựng hoa mà sinh thời Bác đã dùng không
chỉ thể hiện ý chí nghị lực của Bác trong
việc bỏ thuốc lá, một thói quen cố hữu từ
hồi còn trẻ, mà nó còn thể hiện tinh thần

48

Chuyện kể về Bác Hồ qua các tài liệu. và hiện vật..

trách nhiệm của Bác với dân, với nước.
Người đã đặt lợi ích của Đảng, của nhân
dân lên trên sở thích của cá nhân mình
kiên trì rèn luyện, chống lại tuổi già và
bệnh tật để có thêm sức khỏe phục vụ cho
sự nghiệp cách mạng được lâu hơn nữa,
nhiều hơn nữa, nhằm thực hiện ham
muốn tột bậc của Người là “Làm cho nước
ta được hoàn toàn độc lập, dân ta được
hoàn toàn tự do, đồng bào ai cũng có cơm
ăn, áo mặc, ai cũng được học hành”.